Od Plonza do Płońska...

.

.

.

W źródłach średniowiecznych Płońsk występuje jako: Plonz, Plonsko, Plonysko, in Plonszko, Ploń, in Ploniska, in Plonsk. Istnieją obecnie dwie wersje, co do pochodzenia nazwy miasta. Pierwsza z nich mówi, iż nazwa ta ma charakter topograficzny, a jej genezą jest pojęcie „płona” bądź „płonia”, oznaczające wartkie, głębokie, niezamarzające zimą fragmenty rzek. Druga wersja natomiast zakłada, iż miasto było miejscem kultu słowiańskiego boga Płona i stąd też nazwa Płońsk.

Historia Płońska liczy ponad 600 lat, choć osadnictwo na jego terenie sięga VI-VII wieku, co zostało udokumentowane badaniami archeologicznymi, prowadzonymi na tzw. „Górze Kawałowskiego” w latach 1975-1980. Eksponaty są przechowywane w Okręgowym Muzeum w Ciechanowie, skąd planuje się je przewieźć do Płońska wkrótce po otwarciu Muzeum Ziemi Płońskiej. Historię Płońska można najpełniej poznać odwiedzając Pracownię Dokumentacji Dziejów Miasta, która gromadzi wiadomości i aktywnie poszukuje wszystkich informacji dotyczących miasta i jego mieszkańcach.

.

.

.

W centrum Płońska, przy ul. Płockiej znajduje się katolicki kościół, pw. Św. Michała Archanioła. Obok mieści się zabytkowy budynek byłego klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych, w którym obecnie mają siedzibę instytucje użyteczności publicznej. Kościół i klasztor, początkowo drewniane, zostały ufundowane około 1417 roku przez księcia mazowieckiego, Siemowita IV i jego żonę Aleksandrę, siostrę króla Władysława Jagiełły. Oba budynki w 1462 roku przebudowano przy użyciu cegły. Obecny kształt świątyni, która od 1779 roku pełni funkcję kościoła parafialnego, pochodzi z połowy XVI wieku. We wnętrzu kościoła zwraca uwagę neorenesansowy ołtarz główny z drugiej połowy XIX w., z elementami z początku XVII w. Ołtarze boczne zachowane są w stylu późnobarokowym. Szczególnie duże zainteresowanie turystów odwiedzających kościół budzi figura Chrystusa Ukrzyżowanego, pochodząca z przełomu XV i XVI w. Kościół otoczony był cmentarzem z XVIII w., na którego terenie znajduje się obecnie neogotycka dzwonnica. Położony w pobliżu kościoła budynek klasztoru w obecnym kształcie pochodzi z przełomu XVII i XVIII w. Warto zaznaczyć, że mieszkali w nim mnisi z Zakonu Braci Najświętszej Marii Panny z Góry Karmel, którzy byli pierwszym zakonem na Mazowszu.

Zabytki miasta pozwalają tylko na fragmentaryczne poznanie jego dziejów, a niniejszy Informator może pomieścić zaledwie niewielką część faktów. Warto jednak wiedzieć, że Płońsk uzyskał prawa miejskie od księcia mazowieckiego Siemowita, pomiędzy 1399 a 1412 rokiem. Przywileje lokacyjne nie zachowały się w oryginale. Znany dokument pisany pochodzi dopiero z 1527 roku. Król Zygmunt I potwierdzał w nim prawa miejskie, herb oraz pieczęć Płońska, który  był siedzibą kasztelani, a od XIV w. pełnił funkcję powiatu.

Istotny rozkwit miasta nastąpił w XVI w., ale już w XVII stuleciu, po potopie szwedzkim, zaczął się regres gospodarczy – ze 130 domów pozostało jedynie 21. W wyniku groźnych pożarów, jak również nieszczęść, które dotknęły całą Polskę w okresie rozbiorów i zrywów narodowowyzwoleńczych, Płońsk stracił na znaczeniu.

XIX-wieczne dzieje miasta przypominają kamieniczki zachowane w rynku i jego najbliższym otoczeniu. W bardzo dobrym stanie znajduje się kamienica, w której wychowywał się twórca państwa Izrael, Dawid Ben Gurion. Zachował się również czarno-biały film dokumentalny, ukazujący Płońsk z końca XIX w. Ten unikatowy film, odnaleziony przez pracowników izraelskiego Instytutu Dawida Ben Guriona, pokazano podczas wizyty przedstawicieli władz zaprzyjaźnionego z Płońskiem okręgu Ramat-Negev, gdzie pierwszy premier Izraela spędził ostatnie 20 lat swojego życia. W jednym z polskich archiwów odnaleziono autentyczną metrykę urodzenia Dawida Ben Guriona, o której istnieniu nikt dotychczas nie wiedział. Obecnie w domu, w którym się wychowywał, funkcjonuje restauracja „Kaprys”, serwująca doskonałe dania tradycyjnej kuchni mazowieckiej.

W historię Płońska wpisana jest również tradycja narodu żydowskiego. Szczególne znaczenie żydowska społeczność Płońska uzyskała po potopie szwedzkim i otrzymaniu w 1670 roku od króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywileju, na mocy, którego Żydzi mogli budować domy, bożnice i produkować piwo. Do wybuchu II wojny światowej obie społeczności: polska i żydowska żyły wspólnie, budowały i zmieniały Płońsk. Dziś o dawnej obecności Żydów w naszym mieście świadczy zaledwie kilka starych kamieniczek. W 1983 roku, na miejscu dawnego cmentarza żydowskiego odsłonięto pomnik, tzw. „Lapidarium”, upamiętniający męczeństwo narodu żydowskiego. Władze miasta Płońska, w którym Dawid Ben Gurion urodził się i dorastał, oraz przedstawiciele okręgu Ramat-Negev, w którym spędził on ostatnie 20 lat życia, podpisali 16 lutego 1997 r. deklarację „zawarcia sojuszu bliźniaczych miast”. Zdecydowano o współpracy, wymianie młodzieży i utworzeniu stałej ekspozycji muzealnej poświęconej pierwszemu premierowi Izraela. Na budynku, w którym mieszkał Dawid Ben Gurion znajduje się pamiątkowa tablica. W miejscu, gdzie stał jego dom rodzinny, powstało tzw. „Drzewo Pamięci”, na którym zawieszane są „liście pamięci” przez członków wszystkich izraelskich delegacji, odwiedzających Płońsk.

Ważną postacią w dziejach Płońska był Jan Walery Jędrzejewicz (1835-1887), uważany za ojca polskiej spektroskopii. Pracował jako lekarz w płońskim środowisku, a od 1872 roku prowadził stację meteorologiczną oraz obserwatorium astronomiczne. Jego badania przyniosły mu sławę również poza granicami kraju. W świecie naukowym zasłynął, jako autor podręcznika kosmografii. Na płońskim cmentarzu znajduje się zabytkowy grób J. W. Jędrzejewicza. O jego życiu przypomina także tablica wmurowana w ścianę domu, w którym mieszkał, oraz popiersie wystawione przed budynkiem Miejskiego Centrum Kultury. Imię doktora nosi jedna z ulic w centrum miasta. Po śmierci Jana Walerego Jędrzejewicza jego pracę kontynuował zasłużony lekarz i naukowiec, Leon Rutkowski. Współpracował z Polską Akademią Umiejętności. Prowadził ważne badania naukowe z dziedziny antropologii. Zmarł w 1917 roku. Jego grób znajduje się na płońskim cmentarzu. Imieniem doktora Leona Rutkowskiego nazwano jedną z ulic miasta.

W starej części płońskiego cmentarza znajdziemy wiele świadectw zaangażowania mieszkańców miasta w walkę o uzyskanie niepodległości w 1918 roku. Duża zbiorowa mogiła przypomina również o udziale płońszczan w wojnie polsko-bolszewickiej z 1920 roku. Znajdziemy tu również groby żołnierzy, bojowników podziemia niepodległościowego i ofiar hitlerowskiego terroru z okresu II wojny światowej. Płońszczanie aktywnie uczestniczyli w konspiracji. Na terenie miasta i w okolicach działały: Armia Krajowa, Tajna Armia Polska, Narodowe Siły Zbrojne i Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. O skali działań podziemia może świadczyć fakt, że AK i NSZ wydawały w powiecie płońskim cotygodniowe biuletyny informacyjne, a nawet tygodniki i regularne komunikaty radiowe. NSZ prowadziło szkolenia wojskowe. Obie organizacje prowadziły działania dywersyjne, polegające na dezorganizowaniu funkcjonowania administracji niemieckiej, sabotażu przemysłowym i kolejowym oraz zdobywaniu broni. W 1945 oddziały AK w powiecie płońskim aktywnie uczestniczyły w zwalczaniu okupanta niemieckiego. Również NSZ wystąpił otwarcie przeciwko Niemcom. Jednostki NSZ, działające samodzielnie, w czerwcu 1944 roku w wyniku zmian na arenie polityczno-wojennej połączyły się z AK. Na zajętym terenie NKWD i UB zastosowały represje, wywożąc setki osób do sowieckich łagrów.

Na płońskim cmentarzu znajduje się również zabytkowy grobowiec rodziny Weyherów, u których w latach 1865-1866 pracował jako guwerner, Henryk Sienkiewicz. Ten wybitny polski pisarz miał zaledwie 19 lat, gdy przyjechał do Płońska. Swoją pierwszą opublikowaną powieść, „Na marne”, napisał właśnie podczas pobytu w naszym mieście. W 1963 roku na ścianie dworku, w którym mieszkał, umieszczono pamiątkową tablicę. Imię Henryka Sienkiewicza nosi I Liceum Ogólnokształcące w Płońsku. Przed szkołą znajduje się pomnik pisarza, a na cokole zapisano pamiętne słowa autora: „Imię przechowam, ojcom dorównam i pierwej się złamię niż zegnę”. Obecnie dworek, w którym mieszkał słynny pisarz należy do Mazowieckiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego „Poświętne”, powstałego w 1923 roku.